Transposisies · 2 van 3 · Beta · 8 min

Probeer Dit Tuis

Oor bekers, hoofpyne en wie hierdie paragraaf geskryf het

Cobus Kok · Oktober 2026Beta Werkkonsepte, met verskeie KI-modelle geskryf, wat ek nog verfyn en hersien.

Die eerste stuk in hierdie reeks was 'n memo oor werklikheid, ervaring en wees. Die hele spul. Ek het dit saam met 'n span KI-modelle geskryf, iets waarop ek in eksperiment vyf terugkom.

As 'n idee net in een vorm werk, verstaan ek dit waarskynlik nog nie. (Dit gaan dalk vir die meeste van my idees geld.)

Hier is dus dieselfde vraag, “wat is dit?”, as vyf klein eksperimente, elkeen 'n paar minute lank. Jy het 'n stoel nodig, 'n beker en, verkieslik, 'n ligte hoofpyn. (Opsioneel.)

1. Vang 'n gedagte (een minuut)

Probeer dit. Gaan sit êrens waar dit stil is en maak jou oë toe. Wag dan vir die volgende gedagte. Wanneer dit kom, kyk of jy dit kan betrap terwyl dit nog gemaak word. Soek die plek waar dit vandaan kom, en wie dit ook al gemaak het.

Dalk niemand nie. Die gedagte is reeds daar wanneer jy dit opmerk, kant en klaar, soos 'n pakkie wat op die stoep gelos is. Dikwels volg 'n tweede gedagte: “Dit het ek nou net gedink.” Dié kom op dieselfde manier. Of iets die eerste een gemaak het, lê buite wat jy kan sien.

Verlede Desember het ek in my sitkamer gesit toe my kop uit die bloute 'n vraag opdis, sonder 'n rede waarop ek my vinger kon lê. Is ek soos Charlotte? Charlotte York, uit Sex and the City. Die perfeksionis. (Skok en afgryse. 'n Tweede mening gekry. Ek is nie. Verligting!) Later het ek onthou dat ek die vorige aand oorweeg het om And Just Like That te kyk ('n heimlike sondetjie). Daar was dus 'n moontlike bron. Ek het net niemand die gedagte sien maak nie. (My Savannah)

Met die pandan-roomys by Fish Cheeks het dit net so gegaan. “Klink lekker,” hoor ek myself sê. Toe, dadelik, 'n beklemming. Reg in my bors. Die lyf het “pandan” gehoor en gereageer voordat die komitee kon vergader. Toe vergader die komitee maar agterna. Vervaardigde berou. (Ice Cream Sundays)

Georg Christoph Lichtenberg, 'n agtiende-eeuse Duitse fisikus wat notaboeke gehou het wat hy kladboeke genoem het, het 'n voorstel gehad. Ons behoort “dit dink” te sê, het hy geskryf, soos ons “dit weerlig” sê. In Afrikaans is die grammatika reeds daar. Dit weerlig. Niemand vra wie die weerlig maak nie.

2. Beskryf jou beker (twee minute)

Probeer dit. Tel op wat ook al voor jou lê. 'n Beker, jou foon, die afstandbeheerder. Beskryf dit hardop, maar net deur te sê wat dit doen. Dis swaar, dit wil sê dit druk terug as jy dit optel. Dis warm. Dit klingel as jy met 'n vingernael daarteen tik. Dit keer dat jou hand daardeur gaan. Probeer dan sê wat dit is, los van alles wat dit doen.

Jou woorde sal waarskynlik gou opraak. Elke woord word weer 'n werkwoord. “Keramiek” is klei wat hom in 'n oond op 'n bepaalde manier gedra het. “Solied” is jou hand wat gekeer word. Die fisika werk net so, maar presieser. Massa is hoe sterk 'n ding 'n stoot teenstaan. Lading is hoe dit ander ladings stoot en trek.

Die Britse filosoof Bertrand Russell en die Britse sterrekundige Arthur Eddington het dit teen die einde van die 1920's raakgesien. Eddington het 'n boek met sy twee tafels begin. Een was die tafel waaraan hy geskryf het, solied en gekleur. Die ander was die wetenskaplike een, meestal leë ruimte met elektriese ladings wat rondjaag. Later in die boek het hy die les daaruit getrek. Die fisika kon hom presies, in syfers, vertel hoe daardie ladings hulle gedra. Oor wat hulle is, het dit niks te sê gehad nie.

Een ding het egter geen beskrywing nodig gehad nie. Die beker se warmte is nog iets wat dit doen, aan jou hand. Hoe dit in jou palm voel, is iets anders, en jy het waarskynlik nie 'n woord daarvoor nodig gehad nie.

Die memo vergelyk die fisika met die reëls van skaak, wat sê hoe 'n perd skuif, maar nie of dit uit hout gekerf of uit plastiek gegiet is nie. Dit wed dat die wêreld gemaak is van iets wat die reëls weglaat, en dat daardie iets die stof is waaruit ervaring bestaan. Hoe dit in jou palm voel, sou 'n stukkie daarvan wees, wat jy ken omdat jy dit het. Dat jou woorde opraak, kan dit nie besleg nie. Dit pas net so goed by 'n beker wat niks meer is as sy doen en late nie. In die memo steun ek die siening dat die stukke van iets gemaak is. My eie werkstuk, Space Immanence, sê die teenoorgestelde.

3. Beskryf 'n hoofpyn op twee maniere (volgende keer as jou kop seer is)

Probeer dit. Volgende keer as jy 'n ligte hoofpyn het, sê vir jouself: “Dis net 'n breintoestand.” Voel die pyn vir 'n oomblik. Sê dan: “Dis die heelal wat iets doen.” Voel dit weer. (Geen hoofpyn nie? Knyp jou handrug. Saggies.)

Nie een van die twee sinne verander die pyn nie. Die tweede een laat jou dalk 'n oomblik lank groots voel. Dit gaan verby. Tog dink ek albei is waar. 'n Brein is van dieselfde stof as alles anders gemaak en volg dieselfde wette. Wat dit ook al doen, doen die heelal.

Omtrent vyfuur die oggend by The Venetian in Las Vegas, in Januarie, het 'n ligte hoofpyn kom aanklop. In dieselfde donkerte het woorde begin kom vir 'n reeks wat ek my voorgeneem het om te laat rus. Albei was breintoestande. Die hoofpyn het tot agtergrondgeraas verdof. Die woorde het The Sky Painting Robot geword.

Mense wat baie mediteer, beskryf toestande van suiwer wees: uitgestrek, sonder 'n voorwerp en sonder 'n self. Iemand sê altyd dis net 'n breintoestand. Ja, seker. So was my hoofpyn ook. Om 'n boom te sien is ook 'n breintoestand, en dit vertel jou steeds van die boom. Waarvan vertel suiwer wees jou dan? Van alles, of van die brein wat dit het?

4. Vind jou rand (drie minute)

Daar is een idee in die memo waarna ek telkens terugkeer.

Miskien is daar geen onderste laag nie. Klei, molekules, atome, deeltjies, en dan nog lae, sonder 'n bodem. As niks die kleinste is nie, kan niks daar onder die basis wees nie. Miskien is die geheel dan eerder die basis. (Die filosoof Jonathan Schaffer van die Rutgers-universiteit het in 2010 'n weergawe van hierdie argument aangevoer, met meer voetnote. Dit veronderstel dat iets die basis moet wees. Matteo Morganti, 'n wetenskapsfilosoof in Rome, antwoord dat dalk niks dit is nie.) As dit die geheel is, meen die memo, is bewussyne dalk plaaslike verdelings daarvan.

Die moeilike vraag is hoe een geheel in afsonderlike bewussyne verdeel, elk met sy eie private perspektief. (Filosowe noem dit die dekombinasieprobleem.) Een raaiskoot in die memo is dat 'n brein sy eie rande trek, met sy model van homself.

Probeer dit. Maak jou oë toe en laat een hand op die tafel of op jou knie rus. Hou stil en probeer voel waar die hand presies ophou. Luister dan na die naaste geluid. 'n Yskas, verkeer, iemand se TV. Vra jou af waar daardie geluid is: hier binne, of daar buite?

Die rand raak dalk vaag, die hand 'n warm, tintelende kol sonder 'n skerp buitelyn. Die gegons en die tinteling lyk dalk asof hulle op dieselfde plek verskyn, waar dit ook al is. Maak jou oë oop en die rande is dadelik terug, met jou netjies daarbinne. Dit pas by enige prentjie waarin 'n brein 'n kaart van sy liggaam hou. Dit trek myne nie voor nie.

In Junie het ek geskryf dat 'n draaikolk iets is wat die rivier doen, “'n vorm met 'n rand en 'n naam. Dis heeltemal werklik. Dis net nie 'n afsonderlike voorwerp wat jy kan uitlig en in jou hand hou nie.” (The Empty Chair)

Een ding het egter nie vaag geword nie. Die gegons het aan jou verskyn, en aan niemand anders nie. Wat losgeraak het, was die rand tussen jou en die wêreld, die een wat volgens mediteerders kan wegval. Die dekombinasieprobleem gaan oor die ander rand, tussen een bewussyn en 'n ander. Selfs die sterkste verslae van eenheid sluit nie iemand anders se gedagtes in nie. Dit lyk dus nie of dit 'n stil selfmodel is wat bewussyne privaat hou nie. Dit bly die moeilike vraag vir my idee.

5. Mens of model? (vyf minute)

Probeer dit. Soek 'n paragraaf waarvan jy nie weet wie dit geskryf het nie. 'n Produkresensie, 'n LinkedIn-plasing, 'n opmerking onder 'n nuusberig. Besluit: mens of model? Krabbel dan neer wat jou laat besluit het.

Die antwoord het waarskynlik eerste gekom, as 'n gevoel. Die redes het agterna gekom, en hulle is tekens. 'n Tikfout. 'n Grap wat nie heeltemal tref nie. 'n Eienaardig spesifieke besonderheid. Of die teenoorgestelde: te glad, te ewewigtig, drie van alles. (Oeps.)

Ek het die eerste stuk in die eerste persoon geskryf, met KI-modelle wat baie daarvan opgestel het, en dit staan so bo-aan. Of jy kon agterkom watter sinne 'n model opgestel het, is dieselfde eksperiment, op die reeks self toegepas.

Ek het eendag met die loopbrug op na 'n vlug Lissabon toe gestap toe ek my foon op Lissabon-tyd stel. Dit het halftwee in die nag gewys, en ek het dit gevoel, daardie skemerige stilte van die klein uurtjies. My lyf was nog op New York-tyd, waar dit vroegaand was. Die lughawe was helder en raserig. Die gevoel het aan vier syfers op 'n skerm gehang. (Half Past One)

Die gevoel dat daar iemand agter 'n paragraaf sit, werk net so. Dit hang aan die tekens van 'n mens, en 'n model wat op mense opgelei is, lewer daardie tekens moeiteloos. Die gevoel kan dit dus nie besleg nie. Die modelle het 'n verwante probleem met hul eie verslae. Een van hulle het dit reguit gesê: dit het by mense wat 'n innerlike lewe het, geleer om daaroor te praat, so dit sou 'n innerlike lewe beskryf, of daar een is of nie.

(Hierdie reeks word saam met 'n span KI-modelle geskryf, so vir die meeste paragrawe hier is die antwoord op “mens of model?” albei.)

Agterna

Dis vyf eksperimente, en niks is besleg nie. Ek hou liewer alles los vas, die memo ingesluit.

As jy al vyf gedoen het, is jou tee seker koud. Maar iets verskyn steeds. 'n Gedagte oor middagete wat niemand bestel het nie.

Dit is die tweede stuk in 'n reeks wat een vraag deur verskillende vorme skuif.